Machineveiligheid en CE-markering: van fabrikant tot veilige werkpost.
Wat machineveiligheid en CE-markering precies inhouden, hoe de Machinerichtlijn en de Codex (Boek IV) op elkaar inhaken, en wat je als werkgever concreet moet borgen: indienststellingsverslag, afschermingen, noodstop, lockout-tagout en de risicoanalyse per machine.
Twee verantwoordelijkheden: de fabrikant én de werkgever
CE-markering en machineveiligheid zijn geen synoniemen. Ze beschrijven twee verschillende plichten die op elkaar moeten aansluiten.
De CE-markering is de verantwoordelijkheid van wie de machine in de handel brengt: de fabrikant of de invoerder. Met de CE-markering, de EG-verklaring van overeenstemming en een Nederlandstalige gebruiksaanwijzing verklaart hij dat de machine voldoet aan de essentiële veiligheids- en gezondheidseisen van de Machinerichtlijn (2006/42/EG). In België is die richtlijn omgezet door het KB van 12 augustus 2008. Vanaf 20 januari 2027 wordt de richtlijn vervangen door de Machineverordening (EU) 2023/1230, die rechtstreeks geldt.
De werkgever draagt een tweede, eigen verantwoordelijkheid onder de Welzijnswet van 4 augustus 1996 en de Codex Welzijn op het Werk (Boek IV, Arbeidsmiddelen). Een CE-markering ontslaat je niet van je plicht om elke machine te onderwerpen aan een eigen risicoanalyse, een indienststellingsverslag op te maken en de machine periodiek te laten keuren. CE bewijst dat de machine in principe veilig is ontworpen; jouw dossier bewijst dat ze ook in jouw werkomgeving veilig gebruikt wordt.
Een machine veilig in dienst stellen in 5 stappen
Van aankoop tot bedienbare werkpost: de volgorde die je dossier audit-klaar maakt.
- 01
Conformiteit van de fabrikant controleren
Controleer vóór aankoop of de machine een CE-markering draagt, of er een EG-verklaring van overeenstemming bij zit en of de gebruiksaanwijzing in het Nederlands beschikbaar is. Ontbreekt één van die drie, dan is de machine niet conform in de handel gebracht en draag je als werkgever het risico. Bewaar deze documenten als startpunt van je machinedossier.
- 02
Een risicoanalyse van de machine maken
Voer een risicoanalyse uit op de machine in haar concrete opstelling en gebruik: knel-, snij-, plet- en grijpgevaren, bewegende delen, energiebronnen, lawaai en stof. De Codex vraagt deze analyse per arbeidsmiddel en per werkpost. Ze bepaalt welke bijkomende beschermingsmaatregelen, afschermingen of instructies nodig zijn bovenop wat de fabrikant voorzag.
- 03
Het indienststellingsverslag opmaken
Voor elke indienststelling van een arbeidsmiddel moet je in het bezit zijn van een verslag dat de naleving van de veiligheids- en hygiëne-eisen vaststelt (Codex Boek IV, art. IV.2-6 t/m IV.2-9; het verslag zelf is art. IV.2-8). Het indienststellingsverslag legt vast dat de machine veilig is om mee te starten, en is een van de eerste stukken die een inspecteur opvraagt.
- 04
Afschermingen, noodstop en instructies borgen
Controleer dat alle gevaarlijke bewegende delen afgeschermd of beveiligd zijn (vaste of beweegbare afschermingen, lichtschermen, tweehandsbediening) en dat de noodstop bereikbaar en functioneel is. Vertaal de gebruiksaanwijzing naar een korte veiligheidsinstructiekaart per machine (Codex Boek IV, Titel 3) en zorg voor vorming van de bedieners.
- 05
Periodiek keuren en onderhouden
Arbeidsmiddelen die door gebruik kunnen verslijten, laat je periodiek nazien door een bevoegd persoon of een erkende keuringsdienst (Codex art. IV.2-14). Leg een veilige onderhoudsprocedure vast, met energiebeheersing (lockout-tagout) bij elke ingreep, en houd de keuringsattesten en het machinedossier up-to-date.
De vier technische pijlers van een veilige machine
Wat je op de werkvloer effectief ziet en moet kunnen aantonen.
01
Afschermingen en beveiligingen
Vaste en beweegbare afschermingen, lichtschermen, tweehandsbediening en afstandsbewaking houden lichaamsdelen weg van bewegende delen. Een beweegbare afscherming hoort de machine te stoppen zodra ze geopend wordt. Het wegnemen of overbruggen ervan is een klassieke oorzaak van zware machine-ongevallen.
02
Noodstop
Elke machine met een gevaar dat een snelle stilstand vereist, heeft één of meer noodstoppen: rood op gele achtergrond, duidelijk bereikbaar vanuit elke bedienpositie. De noodstop moet de gevaarlijke beweging zo snel mogelijk stoppen en mag pas na een bewuste reset opnieuw starten.
03
Lockout-tagout (LOTO) bij onderhoud
Bij reiniging, ontstoring, afstelling of onderhoud moet de machine energieloos en vergrendeld zijn: voeding uit, geblokkeerd met een slot en een tag, en restenergie (druk, veerspanning, zwaartekracht) ontladen. LOTO voorkomt het onverwacht opstarten dat tijdens onderhoud tot de zwaarste ongevallen leidt.
04
Gebruiksaanwijzing en instructiekaart
De fabrikant levert een gebruiksaanwijzing in het Nederlands met de veilige bedienings-, onderhouds- en restrisico-informatie. Je vat die samen in een veiligheidsinstructiekaart (VIK) per machine of taak (Codex Boek IV, Titel 3), zichtbaar bij de machine en gebruikt in de vorming van de bedieners.
CE-markering versus indienststellingsverslag
Twee documenten die vaak verward worden, maar een verschillende oorsprong en rol hebben.
| Aspect | CE-markering | Indienststellingsverslag |
|---|---|---|
| Wie | Fabrikant of invoerder | Werkgever (gebruiker) |
| Wettelijke basis | Machinerichtlijn 2006/42/EG (KB 12 augustus 2008) | Codex Boek IV, art. IV.2-6 t/m IV.2-9 |
| Bewijst | Conform ontworpen en in de handel gebracht | Veilig in dienst gesteld in jouw werkomgeving |
| Moment | Vóór de machine op de markt komt | Vóór de eerste ingebruikname op de werkvloer |
| Vervangt het andere? | Nee | Nee — beide zijn samen vereist |
Veelgestelde vragen
Heb ik nog een indienststellingsverslag nodig als de machine een CE-markering heeft?
Ja. De CE-markering is de verklaring van de fabrikant dat de machine conform is ontworpen en in de handel gebracht. Het indienststellingsverslag is jouw verplichting als werkgever onder de Codex Welzijn op het Werk (Boek IV, art. IV.2-6 t/m IV.2-9) en stelt vast dat de machine veilig in dienst wordt gesteld in jouw concrete werkomgeving. Beide documenten zijn samen vereist; het ene vervangt het andere niet.
Wat is het verschil tussen de Machinerichtlijn en de Codex Boek IV?
De Machinerichtlijn (2006/42/EG, vanaf 20 januari 2027 de Machineverordening 2023/1230) regelt het veilig ontwerpen en in de handel brengen van machines en richt zich op de fabrikant: CE-markering en gebruiksaanwijzing. De Codex Welzijn op het Werk (Boek IV, Arbeidsmiddelen) richt zich op de werkgever en het veilig gebruiken, in dienst stellen, keuren en onderhouden van die machines op de werkvloer.
Is lockout-tagout wettelijk verplicht in België?
Er is geen apart 'LOTO-artikel', maar de verplichting volgt uit de algemene preventiebeginselen van de Welzijnswet en de Codex (Boek IV): bij onderhoud, reiniging of ontstoring moet je het onverwacht opstarten van een machine voorkomen en de energiebronnen veilig afschakelen. Lockout-tagout, met sloten en tags, is de erkende goede praktijk om dat aantoonbaar te borgen. Raadpleeg je EDPBW voor de concrete invulling per machine.
Moet een tweedehands of zelfgebouwde machine ook CE-gemarkeerd zijn?
Een machine die na 1995 voor het eerst in de Europese Economische Ruimte in de handel werd gebracht, moet een CE-markering dragen. Bouw je zelf een machine voor eigen gebruik, dan ben je in principe zelf 'fabrikant' en moet je de conformiteitsprocedure doorlopen. Voor oudere machines zonder CE geldt dat ze minstens aan de minimumvoorschriften van de Codex (Boek IV) moeten voldoen. Laat dit beoordelen door je preventieadviseur.
Wie maakt de risicoanalyse van een machine op?
De werkgever is verantwoordelijk en doet dat samen met de preventieadviseur, op basis van de gebruiksaanwijzing van de fabrikant en de concrete opstelling op de werkvloer. Heb je geen of beperkte interne preventiecapaciteit, dan stelt een externe preventieadviseur de machine-risicoanalyse en het indienststellingsverslag voor je op. PreventX levert gecertificeerde preventieadviseurs Niveau I en II die dit dossier opbouwen conform de Codex.
Hoe vaak moet een machine gekeurd worden?
Arbeidsmiddelen die door gebruik kunnen verslijten, laat je periodiek nazien door een bevoegd persoon of een erkende keuringsdienst (Codex art. IV.2-14). Voor hijs- en heftoestellen ligt de frequentie strakker; voor andere machines bepaal je de periodiciteit op basis van je risicoanalyse en de instructies van de fabrikant. De keuringsattesten horen in je machinedossier, naast het indienststellingsverslag.
Officiële referenties
Bronnen en wettelijke referenties
- FOD WASO — Arbeidsmiddelen (werk.belgie.be)
Algemene bepalingen over arbeidsmiddelen, indienststelling en de verplichtingen van de werkgever onder de Codex (Boek IV).
- Codex Welzijn op het Werk — Boek IV, Arbeidsmiddelen (codex.fgov.be)
Geconsolideerde tekst van de Codex, waaronder Boek IV met de indienststelling (art. IV.2-6 t/m IV.2-9) en de keuring (art. IV.2-14).
- BeSWIC — Kenniscentrum Welzijn op het Werk (beswic.be)
Belgisch kenniscentrum met dossiers over machineveiligheid, CE-markering en arbeidsmiddelen.
Een machinedossier conform de Codex nodig?
Onze gecertificeerde preventieadviseurs maken de machine-risicoanalyse, het indienststellingsverslag en de veiligheidsinstructiekaarten op — naast je wettelijk verplichte EDPBW, met een vaste prijsafspraak vooraf.