ATEX-zone-indeling industrie: praktische methode

De methode in één zin

Een industriële ATEX-zone-indeling is een onderbouwde beslissing per emissiebron: welk explosief mengsel kan waar ontstaan, hoe past dat in het kwalitatieve aanwezigheidsprofiel van de Codex, tot waar blijft dat profiel relevant en onder welke voorwaarden blijft de conclusie geldig?

Dat is iets anders dan zones intekenen met een vaste straal rond elk vulpunt. Codex Welzijn op het Werk, Boek III, Titel 4 deelt gevaarlijke ruimten in op basis van frequentie en duur. De tekst bevat geen universele jaarlijkse urengrenzen en geen standaardafstanden. De ruimtelijke omvang moet uit de installatie, stoffen, procescondities, verspreiding en effectieve beheersing volgen.

Voor het brede juridische kader, de materieelcategorieën en de inhoud van het EVD lees je de ATEX-kennisbank voor Belgische werkgevers. Dit artikel doet één ding: de praktische methodologie voor industriële zone-indeling uitwerken.

Wat moet de zone-indeling beslissen?

Een bruikbaar zoneringsdossier beantwoordt per procesdeel vijf vragen:

1. Welk brandbaar medium is relevant? Gas, damp, nevel, stofwolk, stoflaag of een hybride situatie.
2. Waar kan het vrijkomen? De concrete emissiebron en de bedrijfsmodus.
3. Hoe past de aanwezigheid in de wettelijke zoneklasse? Voor gas/damp/nevel 0, 1 of 2; voor stof 20, 21 of 22.
4. Wat is de driedimensionale omvang? Niet alleen op vloerniveau, maar ook rond openingen, putten, omkastingen, kanalen en verbonden ruimten.
5. Welke voorwaarden houden de conclusie geldig? Bijvoorbeeld beschikbaarheid van afzuiging, gesloten transfer, onderhoud, huishouding of procesbegrenzing.

De zonering is daarmee een beslis- en beheerinstrument. Een tekening zonder bronnenlijst, motivering en geldigheidsvoorwaarden is te zwak voor materieelkeuze, wijzigingsbeheer en het explosieveiligheidsdocument.

Stap 1 - Leg scope en installatiegrenzen vast

Begin met een scopeblad. Benoem de installatie, bedrijfsmodi, ruimtes, interfaces, geplande wijziging en documentversie. Neem ook ruimten mee die via openingen verbonden zijn of kunnen worden verbonden met ruimten waar een explosieve atmosfeer kan voorkomen. Artikel III.4-4 vraagt expliciet dat zulke verbindingen in de beoordeling worden meegenomen.

Leg minstens vast:

• proces- en ruimtegrenzen;
• normale productie, opstart, stilstand, reiniging en onderhoud voor zover relevant;
• aanwezige en tijdelijke apparatuur;
• toevoer, afvoer, ventilatie, afzuiging en opvang;
• externe ondernemingen en interfaces;
• gebruikte tekeningen, P&ID’s, datasheets en revisies;
• de normeditie en andere technische uitgangspunten.

Maak ook duidelijk wie beslist en wie vakinhoud levert. Artikel III.4-7 legt de zone-indeling bij de werkgever en verlangt betrokkenheid van de interne dienst. Wanneer extra explosieveiligheidsdeskundigheid nodig is, wordt de afdeling risicobeheersing van de externe dienst betrokken.

Stap 2 - Verifieer stof- en procesgegevens

Een stofnaam alleen is geen beoordelingsbasis. Verzamel de gegevens die voor het werkelijke proces relevant zijn. Dat kunnen onder meer ontvlambaarheids- en explosie-eigenschappen, temperatuur, druk, concentratie, fase, deeltjesgedrag, vocht en grenscondities zijn. Welke data nodig zijn, hangt af van medium en besluitvraag.

Gebruik betrouwbare, toepasselijke bronnen en noteer herkomst, meetmethode, monsterrepresentativiteit en onzekerheid waar dat relevant is. Een veiligheidsinformatieblad is een nuttig vertrekpunt, maar bevat niet noodzakelijk alle gegevens voor een explosieveiligheids- of zonebeoordeling.

Stop wanneer cruciale data ontbreken. Markeer de lacune, kies een aantoonbaar conservatieve tijdelijke basis of laat passende gegevens bepalen. Verstop onzekerheid niet in een definitieve zonekleur.

Stap 3 - Maak een genummerd emissiebronnenregister

Loop het proces systematisch af. Denk aan vullen, lossen, ontluchten, monsternemen, afdichtingen, flenzen, openingen, filters, cyclonen, zakkenstort, breken, malen, transporteren, reinigen en onderhoud. Dit zijn aandachtspunten, geen automatische zonebesluiten.

Geef elke bron een uniek nummer en koppel die aan de tekening. Registreer:

• apparatuur- of procesdeel;
• medium en relevante conditie;
• reden waarom emissie mogelijk is;
• bedrijfsmodus waarin dat gebeurt;
• bestaande technische beheersing;
• route waarlangs het medium zich kan verspreiden;
• gekoppelde ruimten of systemen;
• open vragen en bewijsstukken.

Bij stof is de bronanalyse niet klaar na de zichtbare uitlaat. Bijlage III.4-1 verlangt dat lagen, afzettingen en hopen brandbaar stof op dezelfde wijze worden behandeld als andere mogelijke bronnen van een explosieve atmosfeer. Beoordeel dus ook waar stof kan bezinken en opnieuw opwervelen.

Stap 4 - Classificeer zonder verzonnen uurgrenzen

De Belgische Codex gebruikt drie kwalitatieve aanwezigheidsprofielen per medium:

Onder normaal bedrijf verstaat de bijlage dat installaties binnen hun ontwerpparameters worden gebruikt. Documenteer wat dit concreet betekent voor de onderzochte installatie. Een situatie kan niet zonder motivering “abnormaal” worden genoemd om zone 1 naar zone 2 of zone 21 naar zone 22 te verschuiven.

Gebruik geen generieke tabel met uren per jaar als Belgische wettelijke definitie. Een hulpmiddel uit een bedrijfsstandaard, gids of contract kan hoogstens deel van de technische motivering zijn. Leg dan de bron, status en toepasbaarheid zichtbaar vast.

Stap 5 - Beoordeel ventilatie, afzuiging en stofhuishouding

Een ventilator op een tekening is nog geen bewezen verdunning. Beoordeel waar lucht binnenkomt en vertrekt, hoe de stroming zich rond obstakels gedraagt, welke bedrijfsstanden bestaan, hoe beschikbaarheid wordt bewaakt en wat er bij uitval gebeurt. Koppel iedere aanname aan ontwerpdata, verificatie of een expliciete actie.

Voor stof zijn afzuiging en huishouding nauw verweven met de zoneomvang. Stel daarom vragen als:

• Waar kan stof buiten het gesloten systeem terechtkomen?
• Waar ontstaan moeilijk bereikbare lagen?
• Kan reinigen een stofwolk veroorzaken?
• Wordt de effectiviteit van afzuiging bewaakt?
• Wat gebeurt bij een volle opvang, lekkende slang of stilgevallen extractie?
• Is de veronderstelde huishouding organisatorisch geborgd én zichtbaar uitvoerbaar?

De IEC publiceerde op 29 juni 2026 een nieuwe internationale editie, IEC 60079-10-2:2026. De openbare IEC-beschrijving behandelt de relatie tussen effectieve huishouding, stoflagen en mogelijke stofwolken. Neem de editie echter niet automatisch als Belgische normbasis over: controleer eerst de actuele NBN-status.

Stap 6 - Bepaal zoneklasse en zoneomvang afzonderlijk

Ken eerst het aanwezigheidsprofiel toe. Bepaal daarna de ruimtelijke omvang. Zo voorkom je dat één niet-onderbouwde aanname beide beslissingen tegelijk stuurt.

De omvang kan onder meer worden beïnvloed door:

• hoeveelheid en wijze van vrijzetting;
• eigenschappen en conditie van het medium;
• geometrie en richting van de emissie;
• ventilatie, verdunning of afzuiging;
• obstakels, putten, plafonds en omkastingen;
• deuren, kanalen en andere verbindingen;
• stofverspreiding, lagen en opnieuw opwervelen;
• geldige technische en organisatorische beheersmaatregelen.

Teken zones driedimensionaal. Een planzicht alleen kan verticale of ingesloten risico’s verbergen. Voeg doorsneden of detailtekeningen toe waar hoogte, putten, apparatuurinterieurs, luchtstroming of verspreidingsroutes ertoe doen.

Leg bij iedere grens vast: waarom hier, op basis van welke gegevens en onder welke voorwaarden? Dat ene zinnetje maakt het verschil tussen een kleurvlak en een herleidbare technische beslissing.

Stap 7 - Toets materieel én alle relevante ontstekingsbronnen

De zonering vormt input voor materieelkeuze, maar de categorie alleen is niet genoeg. Bijlage III.4-2 geeft als uitgangspunt:

• zone 0 of 20: categorie 1;
• zone 1 of 21: categorie 1 of 2;
• zone 2 of 22: categorie 1, 2 of 3.

Daarbij moet het materieel geschikt zijn voor het betrokken gas, de damp, nevel of het stof. Bovendien staat in de Codex dat het EVD op basis van de risicobeoordeling andere eisen kan stellen. Controleer daarom ook relevante groep, temperatuurgedrag, omgeving, montage, verbindingsstukken, onderhoud, gebruik en eventuele bijzondere voorwaarden.

Beperk de toets niet tot elektrische apparatuur. Artikel III.4-4 noemt ontstekingsbronnen breed en noemt elektrostatische ontladingen expliciet. Tijdelijk werk, hete oppervlakken, mechanische effecten, statische lading en handelingen van werknemers kunnen dus even relevant zijn als een motor of sensor.

Stap 8 - Bouw één controleerbaar zoneringspakket

Lever geen losse tekening op. Een werkbaar pakket bevat minimaal wat nodig is om beslissingen te herleiden en te beheren:

Laat bronnummer, zonetabel en tekening dezelfde identificatie gebruiken. Anders raakt de redenering los van het kleurvlak zodra een installatie wordt aangepast.

Stap 9 - Verifieer de werkelijke installatie

Bijlage III.4-2 verlangt vóór de eerste inbedrijfstelling van een arbeidsplaats waar explosieve atmosferen kunnen voorkomen een verificatie van de explosieveiligheid van de gehele installatie. Die verificatie wordt toevertrouwd aan personen die door ervaring en/of beroepsopleiding deskundig zijn op het gebied van explosieveiligheid.

Vergelijk tijdens de verificatie minimaal:

• as-built installatie met gebruikte tekeningen;
• werkelijke openingen, afschermingen en ventilatie;
• materieel, markering, montage en bijzondere voorwaarden;
• aarding, verbindingen en relevante ontstekingsbeheersing;
• alarmen, veilige toestand en organisatorische controles;
• toegankelijkheid en uitvoerbaarheid van huishouding en onderhoud;
• resterende acties en vrijgavecriteria.

Een review van documenten op afstand kan nuttig zijn, maar vervangt de vereiste beoordeling van wat daadwerkelijk is gebouwd en hoe het wordt gebruikt niet.

Stap 10 - Beheer wijzigingen via het EVD

Artikel III.4-8 verlangt herziening van het explosieveiligheidsdocument bij belangrijke wijzigingen, uitbreidingen of verbouwingen van arbeidsplaatsen, arbeidsmiddelen of het arbeidsproces. Gebruik daarom een change-controlvraag vóór technische vrijgave:

Kan deze wijziging een stofeigenschap, emissiebron, aanwezigheidsprofiel, verspreiding, zonegrens, ontstekingsbron, maatregel, materieelkeuze of coördinatieafspraak beïnvloeden?

Zo ja, bepaal vóór ingebruikname welke delen van de analyse, tekening en verificatie moeten worden herzien. Er is in artikel III.4-8 geen universele jaarlijkse vervaldatum voor het EVD. Een kalendercontrole kan intern nuttig zijn, maar vervangt beoordeling van wijzigingsimpact niet.

Zeven veelgemaakte methodologische fouten

1. Starten met de tekening. Zonder bronnenregister ontbreekt de proceslogica.
2. Vaste uren als wet presenteren. De Codex definieert de zones kwalitatief.
3. Een standaardstraal kopiëren. Zoneomvang is installatiegebonden.
4. Stoflagen negeren. Lagen en hopen kunnen een nieuwe bron voor een stofwolk vormen.
5. Ventilatie aannemen zonder beschikbaarheidsbewijs. Een ontwerpwaarde is niet automatisch een blijvende conditie.
6. CE of Ex als eindbesluit zien. Geschiktheid vraagt meer dan één markering.
7. Een nieuwe IEC-editie automatisch als Belgische vervanging behandelen. Controleer eerst NBN-status en contractbasis.

Normstatus die je bij dossierstart moet controleren

Op 6 augustus 2026 gaf de NBN-catalogus de volgende status:

• NBN EN IEC 60079-10-1:2021↗ voor gas- en dampgebiedsindeling: ACTIVE;
• NBN EN 60079-10-2:2015↗ voor stofgebiedsindeling: ACTIVE.

De IEC publiceerde IEC 60079-10-2:2026↗ op 29 juni 2026. Dat is een belangrijk controlemoment, geen bewijs dat de Belgische NBN-editie automatisch is vervangen. Leg bij ieder nieuw of gewijzigd dossier de gecontroleerde catalogusstatus, gekozen editie en eventuele contractuele eisen vast. De auteursrechtelijk beschermde normtekst moet via de bevoegde normverstrekker worden geraadpleegd.

Dossiergrens en vervolg

Deze methodologie ordent de analyse, maar levert zonder actuele installatiegegevens geen zone-uitspraak op. De officiële bronnenledger direct onder het artikel maakt zichtbaar waarop de juridische en technische kern is gecontroleerd.

Gebruik de brede ATEX-kennisbank voor het volledige werkgeverskader. Wil je de scope van een concrete wijziging of installatievraag afbakenen, neem dan contact op met PreventX. Een intake bepaalt eerst welke gegevens en deskundigheid nodig zijn; deze publicatie vervangt geen installatiegebonden beoordeling.